Toy havaları: Vağzalıdan Yallıya, hansı hava nə vaxt çalınır

Zalın işıqları bir az azalır, ansambl ilk notları çalır və bəy ilə gəlini hələ görməmiş qonaqlar ayağa qalxır. Heç kim «Vağzalı başladı» demir, hamı onsuz da bilir. Toy havalarının gücü buradadır: hər birinin öz anı var və qonaqlar bu dili uşaqlıqdan tanıyır. Aşağıda toylarımızda ən çox eşidilən havaları, onların hekayəsini və gecənin hansı anına yaraşdığını topladıq. Sonra praktik hissə gəlir: musiqini ansambl və ya DJ ilə necə planlamalı ki, toy günü heç nə təsadüfə qalmasın.

Vağzalı: gəlin havası

Xalq arasında Vağzalını elə «gəlin havası» adlandırırlar. Keçmişdə gəlini ata mindirib ata evindən oğlan evinə aparanda bu hava çalınırdı, yolu məşəllər işıqlandırırdı. Melodiya incə və lirikdir, tempi yavaşdır. Mənası bu gün də dəyişməyib: Vağzalı gəlin ata evindən çıxanda və bəy ilə gəlin toy zalına daxil olanda səslənir. Adın mənşəyi barədə maraqlı bir izah da var. Bir versiyaya görə hava gəlinləri başqa şəhərə qatarla yola saldıqları dövrdə dəmiryol vağzalında çalındığı üçün bu adı alıb. Melodiyanın özü isə o dövrdən xeyli qədimdir.

Aram havalar: Uzundərə, Mirzəyi, Ənzəli

Uzundərənin adı Qarabağdakı uzun bir dərə ilə bağlıdır. Rəvayətlərdən birinə görə gəlini o dərədən keçirəndə musiqiçilər lirik bir hava çalırmış, oğlan evinin qadınları isə gəlinin qabağında oynayıb ona xeyir-dua verirmiş. Toylarda bu havanı məhz həmin anı xatırladaraq istəyirdilər. Uzundərəni adətən qadınlar tək ifa edir: hərəkətlər yavaş, zərif və vüqarlıdır.

Mirzəyini təxminən 1860 ilə 1870-ci illərdə qarabağlı ney ustası Mirzə yaradıb, adı da ondan qalıb. Musiqisi Vağzalıya çox oxşayır, amma daha aramdır. Əldə dəsmalla həm kişilər, həm qadınlar oynayır və bu rəqs xüsusilə toy şənlikləri ilə bağlıdır. Ceyranı da zərif rəqslər sırasındadır: həm kişilər, həm qadınlar oynayır, hərəkətlər ceyranın incəliyini təsvir edir.

Ənzəli təxminən 1880 ilə 1890-cı illərdə Bakıda yaranıb. Onu «qocayana» hava adlandırırlar: aram və süzgündür, əsasən yaşlılar oynayır və adətən toyun əvvəlində çalınır. Ağsaqqalları meydana dəvət etmək üçün bundan yaxşı başlanğıc tapmaq çətindir.

Meydan qızışanda: Tərəkəmə, Qazağı, Ləzginka

Tərəkəmə qədim zamanlarda Azərbaycanda məskunlaşmış köçəri tərəkəmə tayfasının adını daşıyır. Köçəri maldarlar onu bayram şənliklərində və toylarda oynayırdı. Ritmik rəqsdir, kişilər də, qadınlar da qollarını açıb başı dik oynayır.

Qazağı Qazax bölgəsindən gəlir: cəld addımlar, qəfil dönüşlər, dik duruş. 1936-cı ildə Üzeyir Hacıbəyovun rəhbərliyi ilə nota alınıb. Əvvəllər kişi rəqsi sayılırdı, sonra qadınlar da oynamağa başladı. Qaytağı isə daha da sürətlidir və meydanı yarışa çevirir: kim daha cəld, kim daha dözümlü.

Ləzginka bütün Qafqazda yayılıb və hər xalqın öz variantı var. Kişilər qollarını qartal qanadı kimi açır, rəqs açıq yarış xarakteri daşıyır. Maraqlı detal: dağ kəndlərində toylarda oğlan bəyəndiyi qızı bu rəqsə dəvət edə bilərdi, amma adət qıza toxunmağı qadağan edirdi. Yəni rəqs məsafədən tanışlıq idi. Şalaxo da Cənubi Qafqazın hər yerində sevilən cəld havadır, 6/8 ritmi ilə tanınır. Bir çox toyda bu havalar gecənin ən qızğın hissəsinə saxlanılır.

Yallı: hamı bir cərgədə

Yallı tək rəqs deyil, bütöv bir rəqs ailəsidir. İştirakçılar cərgəyə düzülür, bir-birinin çeçələ barmağından və ya çiynindən tutur. Qabaqda əlində dəsmal yallıbaşı gedir və bütün dəstəni idarə edir. Keçmişdə toylarda yallı dəstəsi 20 ilə 30, bəzən 40 ilə 50 nəfərə çatırdı.

2018-ci ildə «Yallı (Köçəri, Tənzərə), Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri» UNESCO-nun təcili qorunmaya ehtiyacı olan qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilib. Toyda cərgəyə qoşulan hər qonaq bu irsin yaşamasına öz payını verir, hətta addımları səhv salsa belə. Yallı gecənin sonuna da çox yaraşır: yaşlı da, cavan da eyni cərgədə olur.

Musiqini ansambl və ya DJ ilə necə planlamalı

Ən çox edilən səhv musiqini «onlar peşəkardır, özləri bilər» deyə tamamilə musiqiçilərə buraxmaqdır. Musiqiçilər havaları bilir, amma sizin ailənizi bilmir: kim hansı havada mütləq meydana çıxacaq, hansı mahnı kimə ağır gələcək. Ona görə görüşə üç siyahı ilə gedin.

1. 01Mütləq çalınsın: 8 ilə 12 hava. Vağzalı, ilk rəqs mahnısı, ailənin sevdiyi havalar (məsələn, nənənin hər toyda istədiyi hava) və Yallı.
2. 02Çalınmasın: ayrılıq və həsrət mövzulu mahnılar, kobud sözlü treklər, ailədə kiməsə ağır xatirə oyadan havalar. 5 ilə 10 bənd kifayətdir.
3. 03Gecənin ardıcıllığı: hansı hava hansı ana düşür. Nümunə aşağıdadır.

Nümunə: Murad və Nərgizin toyunda musiqi

• Qonaqların gəlişi: fonda instrumental musiqi, səs aşağı. Qonaqlar bir-birini salamlayır, söhbət eşidilməlidir.
• Bəy və gəlinin girişi: Vağzalı. Musiqiçilərə girişin dəqiq anını kimin işarə edəcəyini əvvəlcədən deyin.
• Toyun əvvəli: Ənzəli, Mirzəyi kimi aram havalar. Valideynlər və ağsaqqallar meydana çıxır.
• İlk rəqs: bəy və gəlinin seçdiyi mahnı.
• Rəqs blokları: Tərəkəmə, Qazağı, Ləzginka və müasir mahnılar. Bloklar arasında yemək və sağlıqlar üçün fasilə.
• Tort: ayrıca seçilmiş bir hava. Tort zala gələndə musiqi dəyişsin ki, hamı anı hiss etsin.
• Son rəqs: Yallı və ya bəy ilə gəlinin ikinci sevimli mahnısı. Hamı meydanda, gecə yüksək notla bitir.

İlk rəqs mahnısını necə seçmək

Konkret mahnı adı verməyəcəyik, çünki ən yaxşı seçim sizin hekayənizdən gəlir: tanış olduğunuz gün səslənən mahnı, yolda ən çox dinlədiyiniz trek. Seçəndə dörd şeyi yoxlayın.

• Sözlər: xarici dildə mahnının tərcüməsini mütləq oxuyun. Melodiyası romantik olan çox mahnı əslində ayrılıqdan danışır.
• Uzunluq: iki ilə üç dəqiqə rahatdır. Uzun mahnını DJ qısalda bilər, ansambl isə qısa versiya çala bilər.
• Temp: rəqs təcrübəniz azdırsa, yavaş və bərabər ritm seçin. Bir neçə məşq kifayətdir.
• Canlı ifa: ansambl çalacaqsa, bu mahnını bildiklərini əvvəlcədən soruşun.

Set nə qədər çəkir və siyahını nə vaxt göndərmək lazımdır

Canlı ansambl adətən bloklarla çalır: təxminən 30 ilə 40 dəqiqə musiqi, sonra fasilə. Fasilələrdə DJ və ya fon musiqisi boşluğu doldurur. Bunlar təqribi rəqəmlərdir, dəqiq qrafiki öz ansamblınızla razılaşın. Siyahını toydan iki həftə əvvəl göndərin ki, musiqiçilərin bilmədiyi mahnını öyrənməyə, DJ-nin isə lazımi versiyaları tapmağa vaxtı qalsın. Toy günü üçün bir nəfər seçin (əmioğlu, rəfiqə): musiqiçilərlə o danışsın, sifarişləri o idarə etsin. Bəy və gəlin gecə boyu musiqi ilə məşğul olmamalıdır.

Qonaqlar da gecənin ritmini bilsə yaxşıdır. Dəvətnamədəki toy proqramı bölməsində «20:00 Canlı musiqi», «22:00 DJ» kimi sətirlər olanda rəqsə hazırlaşan gənclər nə vaxt meydana çıxacağını bilir, yaşlı qohumlar isə musiqinin ən uca olacağı saatı əvvəlcədən görür.

Toy proqramı olan dəvətnamə hazırlamaq istəyirsinizsə, şablonlara baxın.

Qısa cavablar

Toyda Vağzalı nə vaxt çalınır?

Vağzalı «gəlin havası»dır: gəlin ata evindən çıxanda və bəy ilə gəlin toy zalına daxil olanda çalınır. Keçmişdə gəlini ata mindirib oğlan evinə aparanda çalınırdı.

Yallı niyə UNESCO siyahısındadır?

2018-ci ildə «Yallı (Köçəri, Tənzərə), Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri» UNESCO-nun təcili qorunmaya ehtiyacı olan qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilib.

Musiqi siyahısını nə vaxt vermək lazımdır?

Toydan təxminən iki həftə əvvəl. Siyahıda üç hissə olsun: mütləq çalınacaq havalar, çalınmayacaqlar və gecənin ardıcıllığı.