Elçilikdən gəlin köçürməyə: Azərbaycan toy adətləri ardıcıllıqla

Zaqatalanın Tala kəndində 80-ci illərə qədər toy xəbərini bəzədilmiş atlarla çatdırırdılar. Atlılar kəndi gəzib bir cümlə deyirdi: «Bu gün xına var, sabah ətlik, birisi gün toy!» Üç hadisə, üç gün və bütün kənd dəvətli. Azərbaycan toyu bir gecə deyil, aylarla davam edən zəncirdir. Aşağıda onu sıra ilə yazdıq: hər mərhələdə nə olur, nə məna daşıyır və bu gün necə keçirilir.

Bir qeyd əvvəlcədən: ardıcıllıq demək olar ki, hər yerdə eynidir, amma adlar və detallar bölgədən bölgəyə, bəzən kənddən kəndə dəyişir. Eyni günə Şirvanda bir ad, Zaqatalada başqa ad verilir. Aşağıdakıları qayda kimi yox, ümumi xəritə kimi oxuyun. Ailənizdə fərqli edilirsə, doğrusu sizin ailənin adətidir.

1. Qız görmə və bəyənmə

Hər şey oğlan tərəfin qızı və onun ailəsini öyrənməsindən başlayırdı. Köhnə adətə görə oğlan evinin qadınları bir bəhanə ilə qız evinə gəlir, qızın davranışına və evdarlığına baxırdılar. Buna «qızgördü» deyilirdi. Bu gün cütlüklərin çoxu bir-birini artıq tanıyır, ona görə bu mərhələ iki ailənin ilk tanışlığına çevrilib.

2. Elçilik, şirin çay və söz kəsmə

Elçilik çox vaxt iki addımla gedirdi. Əvvəl oğlan tərəfdən iki qadın gəlib ailənin fikrini yoxlayırdı, buna kiçik elçilik deyilir. Sonra el içində hörmət qazanmış, sözü keçən adamlar, ağsaqqallar gəlirdi. Qız atası ilk gəlişdə nadir hallarda razılıq verir, elçilər bir neçə dəfə gəlməli olurdu.

Ən maraqlı detal çaydır. Elçilərin qarşısına qoyulan çay razılıq alınmamış içilmir. Təklif qəbul olunanda süfrəyə şirin çay gəlir, olunmayanda çaya qənd atılmır. Yəni cavab çox vaxt sözlə yox, stəkanda verilirdi.

Razılıqdan sonra söz kəsilir, gündəlik dildə buna sadəcə «hə almaq» da deyirlər. Ardınca ailələr detalları danışır: toyun vaxtı, musiqiçilər, xərclərin bölgüsü. Köhnə təsvirlərdə bu görüşün adı «danışığa gəlmə»dir və xərclərin böyük hissəsi adətən oğlan evinin üzərinə düşürdü. Bu gün də bir çox ailədə elçilik bir axşam görüşüdür, amma çay süfrəsi və ağsaqqal sözü yerindədir.

3. Nişan: üzük, qırmızı yaylıq, xonçalar

Oğlan evi nişanı qırmızı lentlə bəzədilmiş xonçalarda gətirir. Şirniyyat xonçalarında paxlava, şəkərbura və konfet olur, bir neçə xonça isə çərəz və quru meyvədən düzəldilir. Üzük qızın sol əlinin adsız barmağına taxılır, çiyninə qırmızı yaylıq salınır. Üzüyü çox vaxt oğlan tərəfin yaxın qohumu, məsələn, bəyin bacısı taxır.

Az bilinən detal: köhnə təsvirlərə görə nişanda oğlan evindən «bəxt güzgüsü» adlanan güzgü də gətirilir və toy günü gəlinin qabağında məhz o aparılır. Bu gün nişan çox vaxt restoranda keçirilir və qonaq siyahısı toydakından xeyli kiçik olur. Nişan dəvətnaməsinin mətni və vaxtı haqqında ayrıca yazımız var.

4. Paltarbiçdi və cehiz

Toydan bir neçə gün əvvəl oğlan evinin qadınları gəlin üçün alınan parçaları və hədiyyələri qız evinə gətirir. Məclisdə yalnız qadınlar olur, hədiyyələri adətən bəyin bacısı bir-bir göstərir, sonra parça biçilir. Şirvanda bu günə «bazarlıq», Zaqatalada «parçabiçdi» deyilir. Zaqatala kəndlərindən gözəl bir detal: dərzi qayçını əlində tutub «Ay qızlar, qayçı kəsmir» deyirdi və parçanı yalnız gəlinin yengəsi ona nəmər verəndən sonra biçirdi.

Qız evi də öz payını hazırlayır: yorğan-döşək, qab-qacaq, əl işləri, yeni evin məişəti üçün lazım olanlar. Cehiz toydan bir neçə gün əvvəl oğlan evinə aparılır, bəzi yerlərdə isə gəlin köçən gün onun siyahısı da tutulurdu. Bu gün cehizin tərkibi dəyişib, adət isə qalır.

5. Xına yaxdı

Xına gecəsi ənənəvi olaraq qız toyundan bir gün əvvəl, qız evində olur. Gəlinin qarşısına su ilə dolu kasa qoyulur, oğlan tərəfin qohumları qızıl hədiyyələri bu suya salır. Sonra gəlinin əlinə və ayağına xına yaxılır, bəzi bölgələrdə bu işi bəyin bacısı görür. Bu gün xına bir çox ailədə ayrıca axşamdır, çox vaxt restoranda və ya kiçik zalda keçirilir və öz qonaq siyahısı olur. Xına gecəsi dəvətnaməsi barədə də ayrıca yazımız var.

6. Qız toyu və oğlan toyu

Ənənəvi Azərbaycan toyu əslində iki toydur. Əvvəl qız evində qız toyu olur, sonra oğlan evində oğlan toyu. Aradakı vaxt bölgəyə görə dəyişir: bir yerdə oğlan toyu ertəsi gün başlayır, başqa yerdə bir həftə sonra. Zaqatalanın Qımır kəndində isə ikisi bir gündə keçirilirdi: səhər qız evində, günortadan sonra oğlan evində. Oğlan toyu adətən daha böyük olurdu. Maraqlı fakt: müasir dövrə qədər qızın atası və anası oğlan toyuna getməzdi.

7. Gəlin köçürmə

• Qırmızı lent. Ata evindən çıxanda gəlinin belinə qırmızı lent və ya yaylıq bağlanır, qırmızı rəng qoruyucu sayılır. Köhnə təsvirlərdə bunu qaynı, yəni bəyin qardaşı edir. Bəzi bölgələrdə qız evinin verdiyi kəməri gəlinin belinə atası bağlayardı. Bu gün kimin bağlayacağını ailələr özü razılaşdırır.
• Güzgü. Gəlinin qabağında qırmızı lentlə bağlanmış güzgü aparılır, onu çox vaxt yengə tutur. Zaqatalanın Muxax kəndində gəlin alayında ayrıca «güzgügötürən» olurdu.
• Yol kəsmə. Məhəllənin cavanları iplə və ya kəndirlə alayın qarşısını kəsir, oğlan tərəf «yolkəsdi» payını verib keçir. Bəzi məhəllələrdə bu gün də uşaqlar toy maşınının qabağını kəsib kiçik pay alır.
• Qab sındırma. Gəlin oğlan evinə çatanda ayağının altına qab qoyulur ki, sındırıb keçsin.
• Kim gedir. Zaqatala kəndlərində gəlini çox vaxt axşamüstü gətirirdilər və bir çox kənddə gəlinin dalınca bəy yox, bəyin atası gedərdi.

8. Toydan sonra: üzə çıxdı və ayaqaçdı

Köhnə adətə görə təzə gəlin toydan sonra bir müddət qayınatasının gözünə görünmür. Toyun üçüncü günü oğlanın anası süfrə açır və yaxın qohum, qonşu qadınları gəlini görməyə çağırır. Bu günün adı bölgəyə görə dəyişir: Qubada «üzə çıxdı», Ağdamda «üçgünlük» və ya «duvaq alma», bir çox yerdə sadəcə «üç gün». Bu süfrədə gəlinə qiymətli hədiyyə verilir və o artıq ailənin böyüklərindən çəkinmir. Bir az sonra gəlinin anası qızını və kürəkənini evinə qonaq çağırır, buna «ayaqaçdı» deyilir.

Bu gün nə dəyişib

Köhnə təsvirlərdə üç və ya yeddi gün çəkən toy bu gün əsasən bir gecədir və şadlıq sarayında keçirilir. Bir çox ailə mərhələləri birləşdirir: qız toyu ilə oğlan toyu bir axşamda olur, paltarbiçdi nişana və ya xınaya qoşulur. Dəyişməyən isə odur ki, hər hadisənin öz qonaq dairəsi var. Məsələn, Cavid və Səbinənin ailələri belə bölgü apara bilər:

• Elçilik və söz kəsmə: dəvətnamə lazım deyil, iki ailə və ağsaqqallar.
• Nişan: ayrıca dəvət, 2 ilə 3 həftə əvvəl.
• Xına: daha kiçik siyahı, toydan 1 ilə 2 həftə əvvəl, çox vaxt toy dəvəti ilə birlikdə.
• Toy: ən geniş siyahı, 4 ilə 6 həftə əvvəl.
• Üzə çıxdı və ayaqaçdı: yaxın ailə, dəvət zənglə.

Tala atlılarının çağırışı bu gün bir linkə sığır. Nişan, xına və toy üçün ayrıca dəvətnamə hazırlamaq olar: hər birinin öz tarixi, xəritə düyməsi və geri sayımı olur, qonaq isə linki açanda öz adını görür.

Nişan, xına və toy üçün dəvətnamə seçmək istəyirsinizsə, şablonlara baxın.

Qısa cavablar

Azərbaycan toyunun mərhələləri hansılardır?

Əsas sıra belədir: qız bəyənmə, elçilik, söz kəsmə, nişan, paltarbiçdi və cehiz, xına yaxdı, qız toyu və oğlan toyu, gəlin köçürmə, üzə çıxdı və ayaqaçdı. Adlar və detallar bölgəyə görə dəyişir.

Elçilikdə şirin çay nə deməkdir?

Razılıq. Elçilərin qarşısına qoyulan çay razılıq alınmamış içilmir. Təklif qəbul olunanda şirin çay gətirilir, qəbul olunmayanda çaya qənd atılmır.